Leis Científicas.

Nesta ocasión falaremos dun problema filosófico que se refire a algo que para a ciencia cumpre un papel central e é unha das súas nocións máis características: as leis científicas. Falaremos das leis da natureza para circunscribir o suscito a un plano onde as teorías son máis sólidas, ou máis elaboradas, pero o mesmo pode aplicarse ás leis sociais, si é que existen. Existe unha ambigüedad, ou un dobre aspecto, respecto de que se quere dicir cando se di "leis", que consiste en que unha lei natural pode ser entendida como un enunciado descriptivo ou como unha entidade responsable da ocorrencia de fenómenos regulares. No segundo caso alúdese ao papel "rector" das leis respecto de certos feitos que ocorren sempre de certo modo; no segundo alúdese a unha descrición, ás veces desa entidade. A análise desta cuestión relaciónase co problema do realismo científico: as entidades e propiedades non observables -"teóricas"- que postulan as teorías científicas (átomo, gravidade, electromagnetismo, peso atómico, etc.) teñen existencia ou son meras palabras que cumpren un papel nunha teoría que funciona porque "salva os fenómenos" ou resulta "empíricamente adecuada"? Quen negan que existen as entidades teóricas asumen unha postura instrumentalista ou non realista. Para o caso das leis, un filósofo da ciencia non realista poderá dicir que as afirmacións que predican algo de entidades teóricas non son verdadeiras nin falsas, pois non falan de nada, ou ben que son falsas. Pero nunca entenderá que as leis da natureza son algo que causa fenómenos observables. Os realistas, en cambio, falarán das leis como entidades. Usamos a palabra "lei" polo seu uso difundido, pero o mesmo vale para "constantes", "principios" e outras regularidades postuladas polas actuais teorías das ciencias naturais. Pero iso implica que si se fala de "a equivalencia de masa e enerxía", por exemplo, póidase facer alusión a dúas cousas diferentes, unha de carácter epistemológico e outra de carácter metafísico: o enunciado -corroborado ou confirmado- que escribimos entre paréntesis, como parte dunha teoría, ou certa característica da realidade que fai que os eventos particulares compórtense ou ocorran dun certo modo. Desde o punto de vista metafísico as leis ou regularidades do mundo cumpren un papel causal ou productor das regularidades que non presentan excepcións: a velocidade da luz en cada caso particular en que presenta a mesma velocidade son os fenómenos producidos polo feito de que a velocidade da luz é constante; cada caso de obxecto que soltamos e cae ao piso é producido pola lei de gravidade (entendida como entidade, estrutura, relación ou propiedade metafísica diferente dos casos particulares), cada caso nun sistema onde a masa é equivalente á enerxía é producido por unha característica do mundo que xera esa regularidad etc. Non é difícil atopar escritos sobre a ciencia onde se alude ás leis afirmando que son "responsables" ou "causa" ou "productoras" de fenómenos regulares, os seus casos ou instancias manifestas e ao mesmo tempo dise que están confirmadas ou que explican os seus casos ejemplificadores. Pero unha lei ou entidade metafísica non pode estar confirmada porque a confirmación é un término epistemológico que se refire ao estatus cognitivo de certos enunciados, o mesmo que a explicación, que se refire a dar razóns, non a producir ou facer que algo ocorra. Os argumentos poden explicar, pero non as cousas. Conversamente, si fálase dunha lei ou un principio ou unha ecuación como un enunciado descriptivo, non ten sentido dicir que produce os casos regulares, ou que se manifesta" nas súas instancias ou cousas similares, pois estas expresións só poden ter sentido respecto de entidades e propiedades reais. De maneira que haberá que aclarar e pensar ben que queremos dicir porque estas dúas cousas adoitan confundirse con frecuencia pero de ningún modo son o mesmo.

Filosofía Científica.

"Moitos consideran que a filosofía é inseparable da especulación. Creen que o filósofo non pode usar métodos que establezan o coñecemento, xa sexa o coñecemento de feitos ou o de relacións lóxicas, e que debe falar unha linguaxe non susceptible de verificación; en resumo que a filosofía non é unha ciencia. Pretendo establecer a tese contraria. Sosteño que a especulación filosófica é unha etapa pasaxeira. Para dicilo en poucas palabras: teño a intención de demostrar que a filosofía partiu da especulación para chegar á ciencia". "A filosofía científica trata de chegar a conclusións tan precisas e tan seguras como os resultados da ciencia. Insiste que o problema da verdade debe suscitarse dentro da filosofía no mesmo sentido que nas ciencias. Non pretende posuír unha verdade absoluta, cuxa existencia nega para o coñecemento empírico. A nova filosofía é en si empírica e satisfaise coa verdade empírica".

Paradoxa

Unha paradoxa (do lat. paradoxus, e este de o grego ?????????) é unha idea estraña oposta ao que se considera verdadeiro ou á opinión xeral. Noutras palabras, é unha proposición en aparencia verdadeira que conlleva a unha contradición lóxica ou a unha situación que infringe o sentido común. En retórica, é unha figura de pensamento que consiste en empregar expresións ou frases que implican contradición. Un exemplo de paradoja é a "Paradoxa de Jevons", máis coñecida como efecto rebote. A paradoxa é un poderoso estímulo para a reflexión. A miúdo os filósofos sérvense das paradojas para revelar a complejidad da realidade. A paradoxa tamén permite demostrar as limitacións das ferramentas da mente humana. Así, a identificación de paradojas baseadas en conceptos que a primeira ollada parecen simples e razoables impulsou importantes avances na ciencia, a filosofía e as matemáticas.

Metalóxica.

Mentres a lóxica encárgase, entre outras cousas, de construír sistemas lóxicos, a metalógica ocúpase de estudar as propiedades de devanditos sistemas. As propiedades máis importantes que se poden demostrar dos sistemas lóxicos son: Consistencia Artigo principal: Consistencia (lóxica) Un sistema ten a propiedade de ser consistente cando non é posible deducir unha contradición dentro do sistema. É dicir, dado unha linguaxe formal cun conxunto de axiomas, e un aparello deductivo (regras de inferencia), non é posible chegar a unha contradición. Decidibilidad Artigo principal: Decidibilidad Dise dun sistema que é decidible cando, para calquera fórmula dada na linguaxe do sistema, existe un método efectivo para determinar si esa fórmula pertence ou non ao conxunto das verdades do sistema. Cando unha fórmula non pode ser probada verdadeira nin falsa, dise que a fórmula é independente, e que polo tanto o sistema é non decidible. O único xeito de incorporar unha fórmula independente ás verdades do sistema é postulándoa como axioma. Dous exemplos moi importantes de fórmulas independentes son o axioma de elección na teoría de conxuntos, e o quinto postulado da geometría euclidiana. Completitud Artigo principal: Completitud (lóxica) Fálase de completitud en varios sentidos, pero quizais os dous máis importantes sexan os de completitud semántica e completitud sintáctica. Un sistema S nunha linguaxe L é semánticamente completo cando todas as verdades lóxicas de L son teoremas de S. En cambio, un sistema S é sintácticamente completo si, para toda fórmula A de a linguaxe do sistema, A é un teorema de S ou ¬A é un teorema de S. Isto é, existe unha proba para cada fórmula ou para a súa negación. A lóxica proposicional e a lóxica de predicados de primeira orde son ambas semánticamente completas, pero non sintácticamente completas. Por exemplo, nótese que na lóxica proposicional, a fórmula p non é un teorema, e tampouco o é o seu negación, pero como ningunha das dúas é unha verdade lóxica, non afectan á completitud semántica do sistema. O segundo teorema de incompletitud de Gödel demostra que ningún sistema (definido recursivamente) con certo poder expresivo pode ser á vez consistente e completo.

Sistemas lóxicos.

Sistemas lóxicos Artigo principal: Sistema formal Existe un debate sobre si é correcto falar dunha lóxica, ou de varias lóxicas, pero no século XX desenvolvéronse non un, senón varios sistemas lóxicos diferentes, que capturan e formalizan distintas partes da linguaxe natural. Poderíase definir a un sistema lóxico como un conxunto de cousas, que nos axudan en tómaa de decisións que sexan o máis convenientemente posible. Un sistema lóxico está composto por: Un conxunto de símbolos primitivos (o alfabeto, ou vocabulario). Un conxunto de regras de formación (a gramática) que nos di como construír fórmulas ben formadas a partir dos símbolos primitivos. Un conxunto de axiomas ou esquemas de axiomas. Cada axioma debe ser unha fórmula ben formada. Un conxunto de regras de inferencia. Estas regras determinan que fórmulas poden inferirse de que fórmulas. Por exemplo, unha regra de inferencia clásica é o modus ponens, segundo o cal, dada unha fórmula A, e outra fórmula A ? B, a regra permítenos afirmar que B. Estes catro elementos completan a parte sintáctica dos sistemas lóxicos. Con todo, aínda non se deu ningún significado aos símbolos discutidos, e de feito, un sistema lóxico pode definirse sen ter que facelo. Tal tarefa corresponde ao campo chamado semántica formal, que se ocupa de introducir un quinto elemento: Unha interpretación formal. Nas linguaxes naturais, unha mesma palabra pode significar diversas cousas dependendo da interpretación que se lle dea. Por exemplo, no idioma español, a palabra «banco» pode significar un edificio ou un asento, mentres que noutros idiomas pode significar algo completamente distinto ou nada en absoluto. En consecuencia, dependendo da interpretación, variará tamén o valor de verdade da oración «o banco está cerca». As interpretacións formais asignan significados inequívocos aos símbolos, e valores de verdade ás fórmulas. Lóxicas clásicas Os sistemas lóxicos clásicos son os máis estudados e utilizados de todos, e caracterízanse por incorporar certos principios tradicionais que outras lóxicas rexeitan. Algúns destes principios son: o principio do terceiro excluído, o principio de non contradición, o principio de explosión e a monoticidad da implicación. Entre os sistemas lóxicos clásicos atópanse: Lóxica proposicional Lóxica de primeira orde Lóxica de segunda orde Lóxicas non clásicas Os sistemas lóxicos non clásicos son aqueles que rexeitan un ou varios dos principios da lóxica clásica. Algúns destes sistemas son: Lóxica difusa: É unha lóxica plurivalente que rexeita o principio do terceiro excluído e propón un número infinito de valores de verdade. Lóxica relevante: É unha lóxica paraconsistente que evita o principio de explosión ao esixir que para que un argumento sexa válido, as premisas e a conclusión deben compartir polo menos unha variable proposicional. Lóxica cuántica: Desenvolvida para lidiar con razonamientos no campo da mecánica cuántica; a súa característica máis notable é o rexeitamento da propiedade distributiva. Lóxica non monotónica: Unha lóxica non monotónica é unha lóxica onde, ao agregar unha fórmula a unha teoría calquera, é posible que o conxunto de consecuencias desa teoría redúzase. Lóxica intuicionista: Enfatiza as probas, no canto da verdade, ao longo das transformacións das proposicións. Lóxicas modales As lóxicas modales están deseñadas para tratar con expresións que cualifican a verdade dos xuízos. Así por exemplo, a expresión «sempre» cualifica a un xuízo verdadeiro como verdadeiro en calquera momento, é dicir, sempre. Non é o mesmo dicir «está chovendo» que dicir «sempre está chovendo». Lóxica modal: Trata coas nocións de necesidade, posibilidade, imposibilidad e contingencia. Lóxica deóntica: Ocúpase das nocións morais de obrigación e permisibilidad. Lóxica temporal: Abarca operadores temporais como «sempre», «nunca», «antes», «despois», etc. Lóxica epistémica: É a lóxica que formaliza os razonamientos relacionados co coñecemento. Lóxica doxástica: É a lóxica que trata cos razonamientos achega das crenzas.

Lóxica.

A lóxica é unha ciencia formal que estuda os principios da demostración e inferencia válida. A palabra deriva do grego antigo ?????? (logike), que significa «dotado de razón, intelectual, dialéctico, argumentativo», que á súa vez vén de ????? (logos), «palabra, pensamento, idea, argumento, razón ou principio». Así como o obxecto de estudo tradicional da química é a materia, e o da biología a vida, o da lóxica é a inferencia. A inferencia é o proceso polo cal derívanse conclusións a partir de premisas.1 A lóxica investiga os principios polos cales algunhas inferencias son aceptables, e outras non. Cando unha inferencia é aceptable, o é pola súa estrutura lóxica, e non polo contido específico do argumento ou a linguaxe utilizada. Por esta razón a lóxica considérase unha ciencia formal, como a matemática, no canto dunha ciencia empírica. A lóxica tradicionalmente considerouse unha rama da filosofía. Pero desde finais do século XIX, o seu formalización simbólica demostrou unha íntima relación coas matemáticas, e deu lugar á lóxica matemática. No século XX a lóxica pasou a ser principalmente a lóxica simbólica, un cálculo definido por símbolos e regras de inferencia, o que permitiu a súa aplicación á informática. Ata o século XIX, a lóxica aristotélica e estoica mantiveron sempre unha relación cos argumentos formulados en linguaxe natural. Por iso aínda que eran formais, non eran formalistas.2 Hoxe esa relación trátase baixo un punto de vista completamente diferente. A formalización estrita mostrou as limitacións da lóxica tradicional ou aristotélica, que hoxe se interpreta como unha parte pequena da lóxica de clases.

Falacias

Falacias formais As falacias formais son aquelas cuxo erro reside na forma ou estrutura dos argumentos. Algúns exemplos coñecidos de falacias formais son: Afirmación do consecuente: Un exemplo desta falacia podería ser: Si María estuda, entón aprobará o exame. María aprobou o exame. Polo tanto, María estudou. Esta falacia resulta evidente cando advertimos que pode haber moitas outras razóns de por que María aprobou o exame. Por exemplo, puido copiar, ou quizá tivo sorte, ou quizá aprobou grazas ao que recordaba do que escoitou en clase, etc. En tanto é unha falacia formal, o erro neste argumento reside na forma do mesmo, e non no exemplo particular de María e o seu exame. A forma do argumento é a seguinte: Si p, entón q. q Polo tanto, p. Generalización apresurada: Nesta falacia, inténtase concluír unha proposición xeral a partir dun número relativamente pequeno de casos particulares. Por exemplo: Todos as persoas altas que coñezo son rápidas. Polo tanto, todas as persoas altas son rápidas. O límite entre unha generalización apresurada e un razonamiento inductivo pode ser moi delgado, e atopar un criterio para distinguir entre un e outro é parte do problema da inducción. Falacias informales As falacias informales son aquelas cuxa falta está en algo distinto á forma ou estrutura dos argumentos. Isto resulta máis claro con algúns exemplos: Falacia ad hominem: chámase falacia ad hominem a todo argumento que, no canto de atacar a posición e as afirmacións do interlocutor, ataca ao interlocutor mesmo. A estratexia consiste en descualificar a posición do interlocutor, ao descualificar ao seu defensor. Por exemplo, si alguén argumenta: «Vostede di que roubar está mal, pero vostede tamén o fai», está cometendo unha falacia ad hominem (en particular, unha falacia a túa quoque), pois pretende refutar a proposición «roubar está mal» mediante un ataque ao proponente. Si un ladrón di que roubar está mal, quizais sexa moi hipócrita do seu parte, pero iso non afecta en nada á verdade ou a falsedad da proposición en si. Falacia ad verecundiam: chámase falacia ad verecundiam a aquel argumento que apela á autoridade ou ao prestixio de alguén ou de algo a fin de defender unha conclusión, pero sen aportar razóns que a xustifiquen. Falacia ad ignorantiam: chámase falacia ad ignorantiam ao argumento que defende a verdade ou falsedad dunha proposición porque non se puido demostrar o contrario. Falacia ad baculum: Chámase falacia ad baculum a todo argumento que defende unha proposición baseándose na forza ou na ameaza. Falacia circular: chámase falacia circular a todo argumento que defende unha conclusión que se verifica recíprocamente coa premisa, é dicir que xustifica a vericidad da premisa coa da conclusión e viceversa, cometendo circularidad. Falacia do home de palla: Sucede cando, para rebatir os argumentos dun interlocutor, se distorsiona a súa posición e logo se refuta esa versión modificada. Así, o que se refuta non é a posición do interlocutor, senón unha distinta que en xeral é máis fácil de atacar. Tómese por exemplo o seguinte diálogo: Persoa A: Sen dúbida estarás de acordo en que os Estados Unidos teñen o sistema legal máis xusto e o goberno máis organizado. Persoa B: Si os Estados Unidos son o mellor país do mundo, iso só significa que as opcións son moi poucas e moi pobres. Neste diálogo, a persoa B puxo na boca da persoa A algo que esta non dixo: que os Estados Unidos son o mellor país do mundo. Logo atacou esa posición, coma se fose a da persoa A.