Thomas Kuhn

(Cincinnati 1922,Cambridge 1996) Filósofo da ciencia estadounidense. Foi profesor na Universidade de Princeton e desde 1979 en Massachusets. Influído polo pensamento de historiadores como Koyré ou filósofos como Quine, considerou que o estudo histórico é necesario para entender como se desenvolveron as teorías científicas e para coñecer por que en certos momentos unhas teorías foron aceptadas antes que outras. Para Kuhn, a ciencia é elaborada no seo dunha comunidade científica e non individualmente; a comunidade serve de base aos desenvolvementos científicos mediante a elaboración ou asunción dun paradigma do cal derívanse regras que fixan as regularidades. O paradigma é un contexto de validez respecto ao cal a investigación procede nunha forma similar á solución de acertijos. Cando un paradigma foi establecido polo colectivo de científicos ao que serve, os fundamentos do mesmo nunca son postos en dúbida. Con todo, e dado que os paradigmas perden validez históricamente, Kuhn explica que cando se multiplican as anomalías (cando son máis os casos en que non se dá o previsto que aqueles en os que si se cumpre) ata o punto de que xa non llas pode obviar, o paradigma queda inservible de modo que se fai necesaria unha nova forma de validez. A natureza do coñecemento científico tal e como queda descrito por Kuhn fai comprensible o feito de que en determinados momentos históricos coexistan dous ou máis paradigmas. O progreso científico consiste así nun proceso discontinuo que se leva a cabo a través de revolucións, e no que a instauración dun novo conxunto de temas fundamentais, que pon en crises ao precedente, prodúcese a través dunha interacción entre realidade social e estrutura conceptual da ciencia. A explicación deste proceso é posible, segundo Kuhn, facendo a distinción entre fases normais da investigación científica, caracterizadas pola aceptación e aplicación dalgúns paradigmas dominantes, e fases revolucionarias, nas que son estes mesmos fundamentos teóricos os que se poñen en cuestión por mor das anomalías que manifestan. Kuhn sostén, ademais, a existencia dunha intensa compenetración entre a evolución científica e o ambiente socio-psicolóxico, así como a inexistencia de principios que non dependan da precedente aceptación dunha particular estrutura paradigmática. O pensamento de Thomas Kuhn quedou plasmado fundamentalmente na obra A estrutura das revolucións científicas (1962). Xunto á exposición das súas ideas, Kuhn pasa tamén revista nesta obra aos "momentos cume", aos puntos de inflexión en que o panorama científico cambia bruscamente, e a achega dun individuo abre a porta a un despregue de enerxías que pasa as posibilidades dunha soa persoa e abre outros camiños á comunidade científica (Copérnico, Newton, Lavoisier, Einstein). A perpetua renovación, con todo, carrexa o eclipse de coñecementos que pasan a considerarse obsoletos cando seica non se esgotaron as súas posibilidades. E non só se teñen por superados, senón que ao adoptar as metodoloxías impostas polas novas adquisiciones, queda bloqueado calquera regreso a aqueles coñecementos. Créase con iso unha forma de limitación, pois se induce a crenza de que a ciencia só pode ter un sentido. Autor fundamental da moderna filosofía da ciencia, e un dos primeiros en analizar a lóxica do descubrimento científico baseándose na súa dimensión sociolóxica e psicolóxica, moitas escolas partidarias do relativismo cultural quixeron apropiarse das súas ideas, pese ao rexeitamento de Thomas Kuhn cara a devandita doutrina.

Max Horkheimer

Filósofo e sociólogo alemán. Fillo dun industrial, traballou durante certo tempo na empresa paterna. A súa vocación filosófica tivo ocasión de manifestarse nunha viaxe a Parides, durante o cal leu as obras de Schopenhauer, e a partir deste pensador chegou ata Hegel e Marx, a través dun complexo percorrido intelectual que pasou por unha profunda reflexión sobre os ensinos de Nietzsche e de Freud. En 1925 estudou filosofía con Cornelius (do cal foi discípulo) e se graduó cunha tese sobre a Crítica do xuízo, de Kant. En 1930 pasou a ser profesor de Filosofía e director do Institut für Sozialforschung de Frankfurt. Baixo a súa dirección, o Instituto programou unha serie de estudos analíticos que tiñan por obxecto a crítica radical da sociedade tardocapitalista e do sistema de dominio desenvolvido por ela. Este derivou -a través dunha adecuada meditación sobre a obra de Max Weber, da sociología que nace con el e, ao mesmo tempo, da fenomenología husserliana- cara a un intento de desmitificación da "ratio" abstracta (apologética respecto ao dominio) na que se basea o cientifismo, ao que Horkheimer considera aceptación acústica do status quo. Conseguiu poñer en cuestión calquera punto de vista que desembocase no positivismo, ao que Horkheimer opón o compromiso totalizante contido na dialéctica hegeliana e marxista (defendida por un autor como Lukács, que tivo influencia nos pensadores de Frankfurt), hostil a calquera tipo de fetichismo ante a "daticidad". Todo este esforzo intelectual está destinado a aquela "teoría crítica da sociedade" que impregna a obra máis importante de Horkheimer, a Dialéctica da Ilustración, escrita no exilio americano, en colaboración con Theodor W. Adorno, con quen tivo sempre unha gran afinidad intelectual e un afecto fraternal que permitiu a ambos pensadores realizar un traballo conxunto. Horkheimer e Adorno, xunto con Marcuse e Habermas, foron os mellores representantes do pensamento crítico-negativo do século XX. Horkheimer emigró en 1933, e tras unha estancia en Xenebra e en Parides, trasladou o seu Instituto primeiro a Nova York e posteriormente aos Anxos. A actividade do grupo que dirixía concretouse na revista Zeitschrift für Sozialforschung, que a partir de 1932 loitou por unha orientación crítico-sociolóxica con base filosófica. Nesta revista publicou, entre 1932 e 1941, algúns dos seus mellores ensaios. Un grupo deles foi incluído nos dous volumes da Kritische Theorie publicados pola súa discípulo Alfred Schmidt. Destacan os dedicados a Montaigne, Bergson, Simmel, Dilthey e Haecker. Un pouco antes desta publicación, en Alemania viu a luz un groso volume titulado Kritik der instrumentellen Vernunft, que comprendía, entre outros, Eclipse of Reason, publicado en Estados Unidos na posguerra. Os traballos de Horkheimer do período comprendido entre 1926 e 1931 atópanse reunidos na recopilación Dämmerung, que apareceu publicada en 1934 baixo o pseudónimo de Heinrich Regius. A formulación crítica do pensamento de Horkheimer vese reforzado no transcurso dos anos trinta polo traballo en común, realizado no marco do Instituto, dun grupo de intelectuais entre os que cabo mencionar a Fromm, Leo Lowenthal, Herbert Marcuse, Karl August Wittfogel, Sternheim, Rumnay e Luini, quen baixo a dirección de Horkheimer estudaron a familia europea, dando vida aos traballos Studien über Autorität und Familie. En Estados Unidos, Horkheimer tamén foi o promotor dunha serie de investigacións levadas a cabo por un grupo de estudiosos, que se concretaron en 1950 nos cinco importantes volumes Studies in Prejudice, magistral ilustración sobre as diferentes formas de mentalidad autoritaria e de comportamento represivo, estimulada pola tráxica experiencia do fascismo. En 1950 Horkheimer volveu ao seu país, e reabriu en Frankfurt o Instituto de Investigacións Sociais; durante a posguerra desempeñou unha función de crítica á restauración capitalista que tiña lugar naquel momento na República Federal Alemá. En 1951 e 1952 foi rector da Universidade Johann Wolfgang Goethe. Desde 1954 ata 1959 alternou a súa actividade didáctica en Frankfurt coa que desenvolveu tamén na Universidade de Chicago. En 1955 foi galardonado co Premio Goethe, e en 1960 foi nomeado cidadán de honor da cidade de Frankfurt. Nos seus últimos anos reduciu a súa actividade pública, deixando a Adorno (que o mantivo ata a súa morte, en 1969) a tarefa de dirixir o Instituto, aínda que seguiu á fronte do mesmo a título meramente honorífico. No mesmo ano retirouse a Lugano. Desde o falecemento da súa esposa, Horkheimer encerrouse nunha dolorosa soidade. As súas raras intervencións públicas deron testemuño dunha evolución conservadora na última fase da súa vida.

Theodor Adorno

Filósofo, sociólogo e musicólogo alemán, destacado representante da chamada "teoría crítica da sociedade" nada no Institut für die Sozialforschung (Instituto para a Investigación Social) de Frankfurt. Fillo dun comerciante xudeu alemán e dunha cantante de orixe corso-genovés que estimulou o seu amor pola música e de quen tomou o apelido co que se lle coñece. En 1924 se graduó en filosofía na Universidade de Frankfurt coa tese Die Transzendenz deas Dinglichen und Noematischen in Husserls Phänomenologie, e en 1931 se doctoró na mesma universidade co traballo Kierkegaard. Konstruktion deas Aestetischen (1933). Ensinou filosofía na Universidade de Frankfurt ata que, coa ascensión do nazismo, viuse obrigado a emigrar, primeiro a Parides, despois a Oxford (Inglaterra) e, finalmente, a Estados Unidos (New York, Princeton, Berkeley e Os Anxos). Regresou a Europa en canto terminou a guerra, e en 1950 renovou as súas clases de filosofía e sociología na mesma Universidade, desempeñando ademais os cargos de codirector do Institut für die Sozialforschung, anexo desde 1952 á Johann Wolfgang Goethe Universität daquela cidade. Ademais do seu estimulante amizade con Siegfried Krakauer e con Walter Benjamin, que influíron na súa obra, na súa vida foi decisivo o seu encontro con Max Horkheimer, pensador afín con quen comezou unha longa e fructuosa colaboración na revista do Instituto, ademais dunha provechosa experiencia de reflexión teórica común que culminou principalmente na redacción a catro mans da Dialéctica da Ilustración (1944). En canto ao seu interese pola musicología, tivo gran importancia a súa relación coa vanguardia musical vienesa (Schönberg, Steuermann e Alban Berg, de quen foi alumno). As consideracións sociolóxico-musicais que desenvolveu, sobre todo na Filosofía da nova música (1949), en Versuch über Wagner (1952), en Disonancias. Música dun mundo administrado (1956), en Mahler (1960) e en Der gertreue Korrepetitor (1963) constitúen unha parte substancial da súa obra teórica. O mesmo Thomas Mann valeuse do asesoramiento do "conselleiro secreto" Adorno para a parte musicológica da súa O doutor Fausto (1947), que sintoniza sustancialmente coas teses da Filosofía da nova música, na que ao intérprete da infracción sistemática da tradición e do convencional (Mahler) se lle contrapone Stravinski, é dicir, o intérprete (Hindemith e Wagner) do retorno ao arcaico, o inxenuo e o naturalista, con gran risco de falsificación.

Aportes de Habermas na filosofía analítica

Jurgen Habermas ,filósofo alemán. É un dos principais representantes da chamada «segunda xeración» da Escola de Frankfurt. Quizais o maior aporte de Habermas á filosofía analítica é o desenvolvemento da súa coñecida ?Acción Comunicativa? unha ferramenta que afirma que, previo á existencia da mente e a actividade intelectual, existiu a linguaxe, unha linguaxe que contén en si mesmo uns principios ou presuposiciones sen os que ningún suxeito con capacidade de fala pode realizar esta acción. Estes principios (Inteligibilidad, verdade, rectitud e veracidad) fundamentan toda a teoría de Habermas exposta no simple feito que a Linguaxe axuda a comunicarnos entre nós mesmos e chegar así a un entendemento mutuo. Agora ben, a filosofía analítica basea o seu estudo na análise da linguaxe e dos erros filosóficos nos que se cae ao empregalo inadecuadamente. Doutro xeito Habermas defende a linguaxe e afirma que sen linguaxe non habería forma de entablar unha interacción entre dúas ou máis suxeitos que poidan debater, expoñer e argumentar as súas razóns para desta forma desenvolver un coñecemento consensuado dos obxectos do mundo. É así que, aínda que a filosofía non concibe a linguaxe independente do intelecto humano, Habermas non pode concibir que a súa Acción comunicativa non se realice sen a racionalidad dos acores xa que estes non se refiren a algo no mundo obxectivo, no mundo social ou no mundo subjetivo, senón que relativizan as súas emisións sobre algo no mundo tendo presente a posibilidade de que a validez delas poida ser posta en cuestión por outros actores. Ademais, é no discurso, onde, por medio da argumentación determínase o que é válido ou verdadeiro. É dicir, a verdade non é unha copia da ?realidade? á cal refírense os argumentos dos participantes no discurso, senón que é un resultado consensual sobre o cal non actúa ningunha influencia que o distorsione. Ese consenso lógrase cando se dan catro condiciones de validez aceptadas por todos os participantes: a) que o enunciado que fai un hablante sexa comprensible; b) que o hablante sexa fiable; c) que a acción pretendida sexa correcta por referencia a un contexto normativo vigente; e d) que a intención manifesta do hablante sexa, en efecto, a que el expresa. Desta forma Habermas e a súa Acción Comunicativa apoian e contribúen á filosofía analítica, enchéndoa de forza e valor.

Conclusiones en torno a ciencia

A inducción, é dicir, a inferencia baseada en moitas observacións, é un mito. Non é un feito psicolóxico, nin un feito da vida cotiá, nin un procedemento científico. O procedemento real da ciencia consiste en traballar con conxecturas: en saltar a conclusións, a miúdo logo dunha soa observación (como o destacan, por exemplo, Hume e Born). As observacións e os experimentos repetidos funcionan na ciencia como test das nosas conxecturas ou hipóteses, é dicir, como intentos de refutación. A errónea crenza na inducción fortifícase pola necesidade dun criterio de demarcación que, segundo crese tradicional pero erróneamente, só o pode fornecer o método inductivo. A concepción deste método inductivo, como o criterio de verificabilidad, supón unha demarcación defectuosa Nada do anterior cambia o máis mínimo con afirmar que a inducción non fai seguras ás teorías, senón só probables.

Karl Popper

Criterios básicos de refutabilidade dunha ciencia

É fácil obter confirmacións ou verificaciones para case calquera teoría. Toda ?boa? teoría científica implica unha prohibición: prohibe que sucedan certas cousas. Canto máis prohibe unha teoría, tanto mellor é. Unha teoría que non é refutable por ningún suceso concebible non é científica. A irrefutabilidad non é unha virtude dunha teoría (como se cre a miúdo), senón un vicio. Algunhas teorías genuinamente testables, logo de acharse que son falsas, seguen contando co sostén dos seus admiradores, por exemplo, introducindo algún suposto auxiliar ad hoc, ou reintrepretando ad hoc a teoría de maneira que escape á refutación.